Batı Roma ve Bizans İmparatorları

Batı Roma ve  Bizans (Doğu Roma) İmparatorları Listesi

Roma, M.Ö. 27 yılında Augustus‘un tahta çıkmasıyla, cumhuriyetten imparatorluğa evrildi. Kabaca M.S. 235 yılına kadar süren bir refah döneminin ardından, 50 yıl sürecek bir iç savaş dönemi yaşandı. İmparator Diocletianus, 285 yılında imparatorluğu rayına koymak için ekonomik, askeri ve siyasal reformları yürürlüğe koydu. Bununla da yetinmeyerek, adil bir güç paylaşımını öngören Tetrarşi’yi (dörtlü yönetim) getirdi.

Tetrarşi ilk başlarda başarılı olduysa da, pratikte 4 ayrı imparatorun hüküm sürdüğü bir ortamda sürtüşmeler kaçınılmazdı. Oyunun kurallarını en başarılı şekilde uygulayan Konstantin, tüm rakiplerinden kurtularak, gücü tekrar tek elde toplamayı başardı.

Konstantin, yaptığı reformlarla Roma İmparatorluğu‘nun pusulasını tamamen doğuya çevirdi. Başkenti Roma’dan, kendi adıyla kurduğu Konstantinopolis kentine taşıdığı gibi, Hristiyanlığı kabul eden ilk imparator olarak da tarihe geçti. Antik Roma‘nın, Bizans‘a evrilmesinde en büyük kilometre taşı olan Konstantin ve halefleri, yazımızın ana temasını oluşturuyor.

Constantinian Hanedanı

  • İmparator I. Konstantin (Constantinus)

İmparator Konstantin, sırasıyla Maxentius ve Licinius gibi rakiplerini yenilgiye uğrattıktan sonra tek başına tahta geçti. 20 yıla yakın süren bu mücadele sırasında, uzun yıllarını Batı Avrupa’da geçirmişti. Ancak yönetimi tek elde topladıktan sonra, yüzünü tamamen Doğu’ya döndü. O dönemde imparatorluğun en önemli şehirleri olan Roma, Sirmium, Nicomedia, Antiochia ve Alexandria yerine, kendine özel bir şehir kurmak istedi.

Licinius ile Adrianople (Edirne) ve Chrysopolis‘te (Üsküdar) yaptığı iki savaşta, eski bir Yunan yerleşkesi olan Byzantium‘un stratejik konumu ilgisini çekmişti. İmparatorluğun iki ön cephesi olan Ren Nehri kıyılarına ve Suriye‘ye kolayca geçiş sağlayan bu şehir, aynı zamanda doğal bir savunma hattına sahipti.

Byzantium’u kuşatacak olan bir donanmanın Karadeniz veya Akdeniz kıyılarından fark edilmeden yaklaşması mümkün değildi. Ayrıca bir yarımada olduğu için, karadan yapılacak bir saldırıya 3 taraftan kapalıydı.

Tarihi binlerce yıl geriye giden Mitolojik Tanrıları terk edip, tek Tanrılı bir dini getirmeye hazırlanan Konstantin, eski düzenin simgesi olan Roma‘ya pek itibar etmiyordu. O dönemlerde küçük bir kasaba görünümünde olan Byzantium ise adeta işlenmeye hazır bir elmas gibi parlıyordu.

Konstantin, babası Constantius Chlorus‘un ölümüyle hükümdarlığa yükselmesinin 20. yıl dönümü için (326) son bir kez Roma’ya gitti. Bu sırada imparatorluğun en seçkin mühendisleri, mimarları ve sanatçıları yeni şehri baştan başa dizayn etmek için onun emirlerini bekliyorlardı.

Rivayete göre Konstantin, şehrin sınırlarını bizzat kendisi çizdi. Şehre Hipodrom, Büyük Saray, Aya İrini, Milyon Taşı, Çemberlitaş ve Havariler Kilisesi gibi yapıları kazandırdı. Hristiyanlığı zaten Milano Fermanı (313) ile serbest bırakmıştı. Şimdi imparatorluğun yeni inancının kurumsallaşmasını sağlamak istiyordu.

Bu amaçla Akdeniz çevresindeki tüm eyaletlerden rahiplerin davet edildiği İznik Konsili‘ni (Council of Nicaea) topladı. Konsilde Hristiyanlığın temel kavramları ve din adamlarının otorite paylaşımı gibi konular masaya geldi.

Konsilin en ateşli tartışmaları, Ariusçuluk (Arianism) adı verilen bir teolojik görüşün üzerinden yapılmıştı. Arius isimli bir rahip tarafından ortaya atılan bu görüş, Hz. İsa‘nın Hristiyanlık dinindeki gerçek yeri ile ilgili bir doktrindi. Bu konu ne kadar küçük bir görüş ayrılığı gibi gözükse de, yüzlerce yıl sürecek bir bölünmenin ve kavganın fitilini ateşledi.

Konstantin‘in konsile ağırlığını koymasıyla sapkınlık olarak damgalanan bu dinsel felsefe; Konstantin’in tek devlet, tek imparator ve tek din üzerine kurmaya çalıştığı temelleri, daha başından sarsmaya başlamıştı.

Tarihe Büyük Konsantin olarak geçen I. Constantinus, Doğu’ya düzenlediği bir seferden dönerken Nicomedia yakınlarında öldü. Naaşı İstanbul‘da yaptırdığı Havariler (Havariyyun) Kilisesi’ne gömüldü.

Batı Roma ve Bizans İmparatorları

Batı Roma ve Bizans imparatorları
İmparator Büyük Konstantin
  • İmparator II. Konstantius (Constantius II)

Konstantin’in ölümüyle II. Konstantin, Constans ve II. Contantius adıyla üç oğlu eş zamanlı olarak ülkeyi yönetmeye başladı. Aslında yönetime ortak olacak daha fazla üvey kardeş ve akraba vardı ve Büyük Konstantin ölmeden onları da yönetime dahil etmişti. Ne var ki, babasının ölümünden sonra ivedilikle İstanbul’a intikal eden II. Constantius; büyük bir katliama girişti ve iki öz kardeşinden başka herkesi (minik Julian hariç) öldürttü.

Toprak paylaşımından memnun olmayan II. Konstantin, küçük kardeşi Constans ile girdiği mücadelede ölünce, imparatorluk Doğu ve Batı olarak iki kutuplu olarak yönetilmeye başlandı.

Batı Avrupa’da hüküm süren Constans, dünyevi zevklerin içine fazla dalmış ve halkını ihmal etmişti.  Çevresindeki saray erkanı askerlerinde rahatsızlık yaratıyordu. Saray eğlenceleri nedeniyle gerçeklikle bağları kopan Constans, kendini imparator ilan eden General Magnentius tarafından öldürüldü.

Sasani İmparatorluğu ile Doğu sınırında sonu gelmeyen savaşlar yapan II. Constantius, gaspçı Magnentius’u devirmek için Avrupa içlerine kadar geldi. Gaspçı generali öldüren II. Constantius, Roma’nın tek imparatoru olmayı başardı. Ancak Roma’nın başında iki bela vardı. Biri Perslerin devamı olan Sasani İmparatorluğu, diğeri ise Ren Nehri’nin kuzeyinde bulunan Germen halkları. İkisi ile birden başedemeyeceği için kraliyet ailesinden kalan tek kişi olan genç Julian‘ı Caesar (Augustus’un altı olan yardımcı imparator) ilan etti.

O yaşa kadar Nicomedia, Efes ve Kapadokya gibi şehirlerde sürgün hayatı yaşamış olan Julian; kendinden beklenmedik bir performans göstermiş ve Ren Nehri sınırlarını güvenceye almıştı. Sasani İmparatoru II. Shapur ile büyük bir rekabet içinde olan II. Consantius, Julian’dan ordusunun yarısını Doğu’ya göndermesini isteyince ikilinin arası açıldı. Kendini “Augustus” ilan eden Julian, II. Consantius ile savaşmak üzereyken; rakibi ani bir hastalık sonucu beklenmedik bir şekilde öldü.

  • İmparator Julianus (Julian)

Julian, Anadolu‘nun kadim şehirlerinde sürdürdüğü sürgün hayatında; Hristiyanlık teolojisini baştan sona hatmetmişti. Ancak imparatorluğun pagan dininden, Hristiyanlığa yeni evrildiği bu dönemde, Antik Çağ felsefesi de güçlü bir varlık gösteriyordu.

Zamanın en iyi düşünürleri, alimleri ve hatipleri ile tanışma şansı bulan Julian, Efes‘te iken Hristiyanlığı tamamen bırakmaya ve Antik Çağ‘ın pagan tanrılarına tapınmaya karar verdi. Ancak bu fikirlerini imparator olana kadar sakladı. Julian’ın bir kiliseye son ayak basması, II. Constantius’un cenazesi için Havariyyun Kilisesi‘ne gittiğinde gerçekleşti. O günden sonra Roma İmparatorluğu’nu Jüpiter‘e (Zeus’un Latin versiyonu) ve eski inanca döndürmek için çalışacaktı.

Julian’ın bu girişimi, aslında daha baştan kaybedilmiş bir davaydı. Çünkü Konstantin zamanından beri Hristiyanlık yapılanması iyice güçlenmiş ve imparatorluk geri dönülemez bir sürece girmişti. Antik Çağ‘ın birbiri ile alakasız bir sürü efsaneye dayanan pagan dini ise yok olmaya yüz tutmuştu. Zamanı geriye doğru işletmek isteyen Julian, tarihe “the Apostate” yani dinden dönen (dönek) olarak geçti.

Persler üzerine yapacağı sefer için Antakya‘ya yerleşen imparator, bu saplantıları yüzünden yerel halkla çatıştı. Asla dönemeyeceği bu askeri sefere giderken, büyük bir nefreti üzerine toplamıştı. Sasani İmparatorluğu‘nun başkenti önüne kadar ilerledi ve savaş meydanında atılgan bir şekilde savaştı. Ancak surlarla çevrili Ktesifon kenti geçit vermedi. Yiyecek azlığı, bunaltan sıcak ve sinekler yüzünden ordu fiziksel olarak çöktü. Onlara cesaret vermek için öne atıldığı bir çarpışmada göğsüne saplanan mızrak ile öldü.

Batı Roma ve Bizans İmparatorları Listesi

Dördüncü Yüzyıl'da Batı Roma imparatorları
Roma Lejyonları ve İmparator
  • İmparator Jovianus (Jovian)

Julian’ın başarısız Orta Doğu seferi, Roma İmparatorluğu‘nun doğu ordusunu yok olma tehdidi ile karşı karşıya bırakmıştı. Çöl topraklarında sıkışıp kalan ve Pers süvarilerinin ve okçularının saldırıları altında inleyen Roma ordusu çıkmazdaydı. Böyle bir ortamda muhafız alayının kumandanı Jovian‘ı imparator ilan ettiler.

Ne yazık ki, Jovian’ın ilk hamlesi teslim olmak yönünde oldu. Ne pahasına olursa olsun bu cehennemden çıkmak ve başkent Konstantinopolis‘e dönmek istiyordu. Bir anda kucağında bulduğu imparatorluk tacını korumak için güç odaklarıyla stratejik ittifaklar kurmak zorunda olduğunu biliyordu.

Jovian‘ın ödün vermeye yanaşması, Pers İmparatoru II. Şapur‘un elini güçlendirmişti. En yakın Roma şehrinden 150 kilometre uzaklıkta bulunan ve çöle saplanıp kalan Roma ordusu ya imha olacak, ya da büyük bedeller ödeyecekti. Bu bedel, İmparator Diocletianus zamanında ele geçirilen 18 kalenin iade edilmesi ve Ermenistan Krallığı’nın, Roma yerine Pers himayesi altına girmesiydi.

Bu şartları kabul eden Jovian, kendisi ve ordusunu zar zor Antakya‘ya attı. Nihayet imparatorluk sınırlarına girmişti. Aldığı ilk karar, Hristiyanlar’ın desteğini almak üzere, Julian’ın Hristiyanlık aleyhine çıkardığı tüm yasaları iptal etmek oldu. Bürokratların ve askerlerin büyük bir kısmı tarafından ölümüne dövüşmediği için “korkak”, dindarların gözünde ise “kahraman” olmuştu. Şayet Konstantinopolis‘e varabilseydi, hükümdarlığının meşruiyeti çokça sorgulanacaktı. Ancak Jovian İstanbul yolunda beklenmedik bir şekilde öldü. Bazı tarihçilere göre yediği mantardan zehirlenmişti.

Valentinian Hanedanı

  • İmparator I. Valentinianus (Valentinian I)

Julian’ın İran seferindeki ölümü, Constantinus Hanedanı‘nın da sonunu işaret ediyordu. İmparator Büyük Konstantin‘in soyundan hiç erkek kalmamıştı. Rastgele bir şekilde imparator seçilen Jovian da ölünce, askerler yine aralarından birini imparator ilan ettiler. Az eğitimli olmasına rağmen başarılı bir subay olan Valentinian, yeni hanedanın ilk üyesi olarak tahta çıktı.

Valentinian iktidarı boyunca kuzey sınırlarını Germen ve Got saldırılarına karşı korudu. Orduyu elinden geldiğince ıslah etti ve kardeşi Valens‘i de tahtına ortak etti. Kendisi daha iyi bildiği Batı’yı yönetmek üzere Milano‘ya yerleşirken, kardeşini de Doğu’yu yönetmesi için Konstantinopolis‘e gönderdi.

Valentinian, bilmeden de olsa kardeşi Valens’i adeta ateşe atmıştı. Ağabeyine göre daha tecrübesiz ve yetersiz olan Valens, büyük bir karmaşa ile karşılaşacaktı. Güney sınırını güvenceye almak için sefere çıktığı sırada, Konstantinopolis’te Procopius adında biri kendini imparator ilan etti. İmparator Julian‘ın akrabası olduğunu ve Konstantin‘in soyundan geldiğini iddia eden Procopius, ağabey Valentinian‘ın öldüğü söylentisini yayıp kendini imparator ilan etti. “Dönek” lakaplı eski imparator Julian’ın, Pers seferine çıkarken kendisini mirasçısı olarak atadığını iddia ediyordu.

Valens bu haberi aldığında askerleri gemilerle Suriye‘ye doğru yola çıkmıştı. Kendisi de Anadolu‘yu terk etmek üzereydi. Elinde kalan bir avuç askeri başkente gönderse de, isyanı bastırmaya yetmedi. Henüz rüştünü kanıtlamamış bir imparator olduğu için, İstanbul‘daki tahtını Procopius‘a kalıcı olarak kaybetmesi gayet mümkündü.

Üzerindeki şaşkınlık ve korkuyu çabuk atlatan Valens, ordusunu geri çağırdı ve İstanbul‘a yürüyüşe geçti. Onun Ankyra’dan (Ankara) başkente yürüyüşe geçmesi, Procopius‘un ordusunda bir korku yaratmıştı. Tahtı gaspeden Procopius, boşuna binlerce askerin heba olmasını istemeyen subaylar tarafından öldürüldü. Askerler bir şekilde Valens‘in doğu ordusu ile başa çıksalar bile, sonradan ağabeyi Valentinian‘ın da batı ordusu ile geleceğini biliyorlardı. Başı kesildi ve Milano‘daki kıdemli imparator Valentinian‘a gönderildi.

Valens büyük bir dertten kurtulmuştu. Artık Sasani İmparatorluğu‘na karşı Doğu seferine çıkabilirdi. Yola çıkmadan önce Balkanlar‘daki Got kabilelerine karşı seferler düzenledi. Başkent Konstantinopolis‘te kendisi yokken bir kez daha sorun çıkmasını istemiyordu.

Valens, Doğu Avrupa’da Gotlar ile uğraşırken; Batı Roma’da Britanya problemi çıkmıştı. Ağabeyi Valentinian, Britanya‘ya organize bir saldırı düzenleyen barbar konfederasyonunu dağıtmak için en iyi generalini (Theodisius) görevlendirdi. İleride Roma İmparatoru olacak Büyük Theodisius‘un babası olan bu general, Britanya’yı baştan başa temizledi ve müthiş bir askeri zafer kazandı.

Ne var ki, Batı Roma’nın barbarlar ile dertleri bitmemişti. Roma’nın Pannonia Eyaleti’ne komşu olan Kuad Kabilesi, Roma İmparatorluğu ile doğal sınırları olan Tuna Nehri‘nin kendilerine ait tarafına askeri karakollar yapılmasını işgal olarak algılamıştı. Valentinian‘ın bu agresif politikası geri tepti ve Kuadlar nehri geçerek Roma şehirlerini yağmaladılar. Bir refleks olarak yaptıkları bu hareketin bedelini ağır ödeyeceklerini anlayınca, imparatordan özür dilemek ve mağduriyetlerini açıklamak istediler.

O güne kadar hiçbir şekilde barbarların elçilerini kabul etmeyen ve onlarla muhatap olmayan Valentinian, nasıl olduysa bu kez olumlu cevap verdi. Ancak Kuad elçilerinden “özrü kabahatinden büyük” açıklamalar dinleyince öfkesine hakim olamadı. Onlara bağırıp çağırırken ani bir kalp krizi geçiren imparator, Roma‘nın ona en çok ihtiyacı olduğu bir zamanda öldü.

Batı Roma ve Doğu Roma (Bizans) İmparatorları

Dördüncü Yüzyıl'da Batı Roma ve Bizans imparatorları
Batı Roma ve Bizans İmparatorluğu Askerleri
  • İmparator Valens

Valentinian, ölmeden kısa bir süre önce iki oğlunu da tahta ortak etmişti: 16 yaşındaki Gratianus ve bebek yaştaki oğlu II. Valentinian. Böylece imparatorluğun batısında Valentinian’ın oğulları, doğusunda ise Valens hüküm sürecekti. İmparatorluğun o ana kadar en büyük sorunları olan Germenler, Gotlar ve Sasanilere rahmet okutacak yeni bir düşman ortaya çıkmıştı: Hunlar.

Romalılar tarafından ne kadar barbar olarak kabul edilse de, Gotlar o dönemde kısmen medenileşmişti. Hristiyan olmuş ve yerleşik yaşama geçmişlerdi. Batı Gotları, yani Vizigotlar halen kabile reisleri tarafından yönetilse de, Doğu Gotları, yani Ostrogotlar Kraliyet sistemine geçmişti. Ancak Orta Asya’dan gelen göçebe Hun ordularında yerleşik yaşamın getirdiği uysallığın zerresi bile yoktu.

Hunların Kuzey Avrupa’da yarattığı terörden kaçan Gotlar, Romalılardan sığınma istemiş ve almışlardı. Ancak Roma kurallarına göre çok kontrollü bir şekilde sınırı geçmeleri ve farklı bölgelere yayılmaları gerekiyordu. Ne var ki, sınırı geçen kalabalık kabileler korkuyla Roma askerlerini ezip geçtiler. Bir an önce sınırlardan içeri girmek ve güvencede olmak istiyorlardı. Romalıların izin vermediği bazı azılı kabileler de dahil tamamı Roma topraklarına girdi ve yekpare bir şekilde kaldılar. Dağılmamış olmaları ve halen liderlerine bağlı olmaları Romalılar için büyük tehditti.

Balkanlara yerleşen Got kabileleri, burada insanlık dışı muamele gördüler. Trakya Kontu Lupicinus ve askerleri tarafından ellerinde avuçlarında ne varsa alındı. İmparator Valens’in ihtiyatlı olma yolundaki telkinlerine kulak tıkanmış ve Gotlar kışkırtılmıştı. Ayaklandılar ve tozu dumana kattılar.

İmparator Valens, Gotları sindirmek için Trakya‘ya geldi. Batı’dan Gratianus, Doğu’dan ise Valens saldıracak ve Gotlar’a gereken dersi vereceklerdi. Ancak Valens’e gelen yanlış istihbaratlar ortalığın karışmasına sebep oldu. Gözcülerin söylediğine göre Gotlar sadece 10.000 kişiydi. Valens’in ordusunda ise 30.000 asker vardı. Tahta çıktığından beri bir türlü kendini kanıtlayacak bir zafer elde edemeyen Valens, zaferin şanını Gratianus ile paylaşmaktansa; Gotları tek başına bertaraf etmeye karar verdi.

Ne var ki, istihbarat doğru değildi. Gotların 10.000 piyadesine karşılık, ormanın içinden ilerleyen binlerce süvarisi de vardı. Bu hesaba katılmadığı için sonuç felaket oldu. Savaşın ortasında bir anda gelen süvariler, Roma ordusunun dengesini bozdu. Valens ve kurmaylarının tamamı öldü ve Roma ordusunun 3’te 2’si imha edildi.

Önce Valentinian ve sonra da Valens’in ölmesi ve Doğu ordusunun imparatorla birlikte yok olması tam bir felaketti. Roma’nın başında iki çocuk yaştaki imparatordan başka kimse yoktu. Gratianus, babasına sadakatle hizmet etmiş olan “Britanya Fatihi” General Theodosius’un oğlu Theodosius‘u (babasıyla aynı adı taşıyor) başkente çağırdı ve büyük yetkilerle donattı. Verilen her görevi layıkıyla yapan Theodosius, sonunda eş-imparator ilan edildi.

  • İmparator Gratianus

Doğu’nun başına geçen ve Konstantinopolis’te yaşayan Theodosius, sağduyusu ve tecrübesi ile olayları biraz yatıştırmıştı. Gotlar ile dostane bir politika izleyen yeni imparator, onlara yaşayacak topraklar verdi. Reislerine saygı gösterdi ve onları da bazı mevkilere getirdi. Gotlar yıllarca Roma sınırlarını yağmalamış olsa da, aradıkları şey yalnızca daha iyi bir hayattı. Bu onlara sunulunca imparatorun himayesine girmekte bir sakınca görmediler.

Yine de imparatorlukta sular durulmuyordu. Britanya‘daki Roma ordusu komutanı Maximus, kendini Batı Roma İmparatoru ilan etti ve akabinde Galya‘yı da (Fransa ve çevresi) ele geçirdi. Ona karşı koymaya çalışan Gratianus, başarısız oldu ve Lyon‘da teslim oldu. Dostane bir şekilde davet edildiği bir ziyafette öldürüldü.

  • İmparator II. Valentinianus (Valentinian II)

Gaspçı Maximus, Theodosius‘un kendisini resmi olarak tanımasını ve meşruiyet kazanmayı istiyordu. Ancak Theodosius onun bu taleplerini duymazdan geldi.

II. Valentinian‘ın annesi Justina, ustaca bir hamleyle Theodosius ile genç imparatorun arasındaki bağları kuvvetlendirmişti. Eşi yakın bir zamanda ölmüş olan Theodosius, Valentinian Hanedanı‘nın genç ve güzel prensesi Galla ile evlenmiş ve böylece Doğu ile Batı arasındaki müttefiklik perçinlenmişti.

Theodosius, isyancı general Maximus‘a karşı sefer hazırlıklarına başladı.

Serinin devamını Beşinci Yüzyıl’da Bizans İmparatorları yazısında bulabilirsiniz.

“Batı Roma ve Bizans İmparatorları” yazısı için kaynaklar:

John Julius Norwich’in Bizans isimli eseri (Kabalcı Yayınevi)

Mike Duncan’s The History of Rome (Podcast)

Batı Roma ve Bizans (Doğu Roma) İmparatorları by Serhat Engül

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *